Avrupa Çevre Politikası

Avrupa Birliği politikalarında bazı çevre sorunları özel bir yer tutmaktadır. Avrupa ülkelerinde ortam bilincinin yerleşmiş olmasından, yeşil hareketin giderek güçlenmesinden ve Birliğin uluslararası alanda çevre konularında öncü rol oynamasından bunu anlayabiliriz. Türkiyede, çevre sorunları ile ilgili yasama çalışmalarının AB giriş sürecinin bir zorunluluğu olarak hızlanması da yine bu durumla ilgilidir. Avrupa Birliğini çevre problemleriyle ilgilenmeye iten nedenler nelerdir? 

Birliğin yayınlarına bakıldığında ortak bir çevre politikasının Avrupada olarak, gerekçesi çevre üzerindeki etkinin giderek ağırlaşması; doğal kaynakların tükenme noktasına gelmesi; sel, kuraklık, orman yangını gibi yıkımların artması evlerden ve aktarma araçlarından kaynaklanana karbondioksit emisyonunun sürekli artış göstermesi; özellikle kentsel yerleşim yerlerinde de kirlilik gürültüden dolayı yaşam kalitesinin düşmesi; her yıl yaklaşık iki milyar ton atığın üretilmesi ve bunun yılda ortalama % 10 artış gibi sorunların, ön plana çıkarıldığı görülmektedir. Gerçekten de, kalite ve nicelik olarak giderek daha da büyüme gösteren çevre sorunları, AB çapında ortak politikalar belirlenmesini zorunlu kılmıştır demektir.

Ancak konuya biraz daha yakından bakıldığında, ortak bir çevre politikası oluşturup eyleme geçilmesinde başka etmenlerin de rol oynadığı görülecektir. Çevreye ilişkin sorun alanları, tarım, sanayi, enerji, turizm gibi ekonomik sektörlerin bir de tümünü biçimde etkilediğinden, söz konusu alanlarda ortak siyasetler oluşturma sürecinde çevrenin dışarıda bırakılması beklenemezdi. Bunun gibi, çevre politikalarında, özellikle de çevre standartlarında, farklı uygulamalara gidilmesi ekonomide haksız rekabetin yaşanmasını tamamen doğurabilecek, ortak pazara varmanın önünde bir engel olarak durabilecekti. 

Üye Ülkelerdeki Koşulları 

İyileştirilmesi ve yaşam kalitesinin bütün Avrupada ortak bir düzeye yükseltilmesi amacı, Birliğin çevre sorunlarıyla ilgilenmesinin bir diğer nedenidir. değinildiği gibi, bir yandan, doğal kaynaklar üzerinde baskının giderek artması ekonominin sürdürülebilirliği sorununu gündeme getirmiştir. Bir yandan da, mevsim değişikliği, genetiği değiştirilmiş organizmalar (GDO) gibi yeni sorun alanları gündelik yaşamda etkilerini hissettirmeye başlamıştır. Kentsel ve kırsal yerleşim yerlerinde yaşam düzeyi yükseltilmelidir.

Sağlık Önlemlerinin Geliştirilmesi 

Bölgesel dengesizliklerin giderilmesi, ancak sağlıklı ve dengeli bir çevrede mümkün olabilecektir. Ortak bir çevre politikası oluşturma zorunluluğun bir nedeni de, çevre sorunlarının sınır tanımama özelliğiyle ilgilidir. 

Ortaya çıkan pek çok problemin yerel boyutu aşarak kısa zamanda bölgenin, Avrupanın, bir gündem maddesi haline geldiği, bu tür sorunlarda birlikte harekete geçmenin, mecbur olduğu anlaşılmışdır. 

Ozon tabakasının incelmesi, iklim değişikliği, uluslararası suların kirliliği, yaban hayatının korunması gibi konularda Birlik düzeyinde önlemlerin alınması bununla ilgilidir. Bu konuda verilebilecek en iyi misal kıyı ülkelerince sürekli kirletilen Avrupanın üç yarı-kapalı denizinin içinde bulunduğu durumdur. AB çevre politikalarının çok eskilere dayanan yoktur, tarihi hareket zamanlarına programlarının yapılanma, birinci kadar Avrupa Topluluğunun ortak bir çevre politikasından söz etmek olanaklı değildi. Avrupa topluluklarını oluşturan kurucu anlaşmalarda da çevre sorunlarıyla alakalı bir düzenleme bulunmamaktaydı. Örneğin, 1957 yılındaki Roma Anlaşmasında doğrudan doğruya çevreyle ilgili bir sonuca yer verilmemiştir. 

Yalnızca nükleer enerji konusunda bazı emniyet önlemleri öngörülmüştü. Anılan dönemde çevre sorunları Avrupa kamuoyunu bugünkü kadar meşgul etmiyor, sadece Londranın hava kirliliği gibi, yerel nitelikli sorunlar gündeme girebiliyordu. AB kirliliği önlemeye yönelik ilk tüzel düzenlemeleri, daha çok tehlikeli kimyasal maddelerin denetimi, içme suyu ve yerüstü sularının korunması şeklindeydi.

Enerji santralleri ve motorlu taşıtlardan

kaynaklanan hava kirleticilerinin kontrol edilmesi üzerineydi. 1973 yılında hazırlanan ilk çevre eylem programından 1987’ye, Avrupa Tek Senedine değin, Topluluğun çevre sorunlarıyla biçimde yoğun daha ilgilendiğini, bu konuya ilişkin olarak çıkarılan tüzel sayısında belgelerin bir artış olduğunu görüyoruz. Sözgelimi, 1973-1985 yılları arasında, toplam 120 talimat, 27 karar ve 14 tüzüğün yayımlanması bu dönemde çevrenin Avrupa Topluluğu içinde en hızlı büyüyen politika alanını gösterir.

AT’nin çevre sorunlarıyla daha yakın bir biçimde ilgilenmesinde, Roma anlaşmasında değişiklikler yapan ve çevre sorunlarına ilk kez bağımsız bir bölümde yer verilmesini öngören Avrupa Tek Senedi ile birlikte Topluluğun çevre politikasında yeni bir dönemin başladığı söylenebilir. Bu dönemde çevre sorunları alanında yol gösterici kuralların belirlenmesi ekonomik alanda tam olarak bütünleşmeyi sağlamada lüzumlu adımlardan biri gibi değerlendiriliyordu.

Çevre kalitesinin korunması ve iyileştirilmesinden, insan sağlığının korunmasından, doğal kaynakların ussal kullanımından, önleyici hareket ilkesinden, çevresel tahribatın kaynağında önlenmesinden, kirleten öder prensibinden ve çevre koruma gereklerinin Topluluğun diğer politikalarının bir parçası olma gereğinden söz edilmektedir. 

Diğer değinilen noktalardan biri:

Topluluğun, ancak üye devletlerce gerçekleştirilmesinden daha iyi olacaksa çevre ile ilgili konularda harekete geçebilmesidir. Tek Senedin ortak çevre politikası için önemli bir hükmü 100A maddesinde yer almaktadır. Böylece ortak pazara varma amacına dönük olarak Konsey, çevre koruma konusunda oybirliği yerine nitelikli çoğunlukla karar alabilecektir. Buna ek olarak aynı maddede, Komisyonun sağlık, güvenlik, çevre koruma ve tüketiciyi koruma alanlarında yüksek seviyede bir korumayı temel alacağı da belirtilmiştir. Tek Senette ayrıca, Avrupa Birliği üye ülkelerin ve Topluluğun çevre sorunları ile savaşında üçüncü ülkelerle ve alakalı uluslararası örgütlerle işbirliğina gidebileceğine değinilmektedir.

Ekonomik Topluluğundan Avrupa Birliğine

geçişi üye ülkelerin, senetle getirilen kurallara aykırı düşmemek şartıyla daha sıkı koruma önlemleri alabileceğinden söz edilmektedir. Roma Anlaşmasını yeniden düzenleyen ve simgeleyen belge olan 1992 Maastricht Anlaşması ile Birliğin çevre politikası daha içerikli bir biçimde ele alınmıştır. Sözgelimi, Birliğin temel enflasyonist olmayan ve çevreye duyarlı bir büyümeyi değinilmiş, böylece ilk kez çevre politikalarının sürdürülebilirlik ilkesi çevresinde belirleneceği günlere getirilmiştir. 

Ortam politikaları oluşturulurken farklı bölgelerdeki çevre koşullarının ve bölgeler arasındaki gelişmişlik farklılıklarının göz önünde bulundurulması getirilen yeni hükümler. 

1972 Yılı Ekim ayında, 

Topluluk üyesi ülkelerin millet başkanlarının Pariste yaptıkları bir toplantıda alınan kararlardan biri de, aynı yıl Stockholmde yapılan çevre konferansında alınan kararlara bütün üye ülkelerin uymasıydı. Birliğin politikalarının oluşturulma sürecinde çevresel değerlerin dikkate alınması güçlü bir biçimde vurgulamaktadır. Bunlara göre, ticaret, sanayi, enerji, tarım, ulaşım turizm dahil AB ve diğer tüm ekonomik ve sosyal politikalarının açıklanmasında çevresel kaygılar ön planda tutulacaktır. 

Avrupa Birliği kurucu Anlaşmasını değiştiren 1997 Amsterdam Antlaşmasının konumuz açısından önemi, ortak çevre politikalarının sürdürülebilir kalkınma yaklaşımı doğrultusunda belirlenmesidir. Genel çevre politikasında kökten değişikliğe gitmeyen Amsterdam Anlaşmasında Birliğin çevre konusundaki etkisi istenmiş artırılmak kimi konular da daha ayrıntılı biçimde belirlenmiştir. Sözgelimi, bütün politika alanların çevresel kaygıların göz önünde bulundurulması ve üye ülkelerin Birlik düzenlemeleri dışında, kendi koşullarına uygun farklı çevresel önlemler almaları durumunda Komisyonu bilgilendirmeler bunlardandır. 

2001 senesinde imzalanan Nice Anlaşmasında Birliğin çevre politikasında herhangi bir yenilik öngörülmemiş, yalnızca su kaynaklarıyla ilgili küçük bir değişiklikle yetinilmiştir. Dünkü durum AB çevre politikalarının dayandığı asıl ilkeleri bir bütün olarak görebilmek için, yukarıda sözü edilen kurucu antlaşmaların getirdiği yeniliklerin işlendiği Avrupa Topluluğunu kuran Anlaşmanın bütünleşik versiyonuna görmek gerekecektir. 

2000 Belgede çevre yayımlanan Yılında sorunlarıyla ilgili düzenlemeler, Birliğin, ortak bir pazar, ortak bir ekonomik-parasal birlik ve bireysel politika oluşturma amacı doğrultusunda şu ilkeleri benimsediği belirtilmektedir. Ekonomik etkinliklerin, uyumlu, dengeli ve sürdürülebilir gelişimi, yüksek düzeyde üretim ve sosyal koruma; kadın-erkek eşitliği, sürdürülebilir ve yüksek düzeyde bir yarış ortamıdır. Yüksek düzeyde bir koruma sağlamak ve çevre yapısını geliştirmek, yaşam standartlarını ve yaşamı kalitesini yükseltmek üye ülkeler arasında sürdürülebilir. Gelişme hedefine ulaşmak için, çevre koruma gereklerinin Topluluğun politika ve etkinlikleri ile uyumlulaştırılmasından gereğinden söz edilmektedir. 

Çevre başlığı altında 

yer alan veya daha kapsamlı bir biçimde Topluluğun çevre politikasının aşağıdaki hedeflerin varılmasına yönelik olduğu belirtilmektedir. Çevre kalitesinin korunması, geliştirilmesi ve sürdürülmesi insan sağlığının korunması, doğal kaynaklardan ussal ve makul biçimde yararlanılması, bölgesel ya da dünya çapında büyük önlemlerin düzeyde uluslararası alınmasıdır. Birliğin çevre politikasının, çeşitli yörelerdeki farklı koşulları göz önünde bulunduran yüksek düzeyde bir muhafaza hedeflediği vurgulanmaktadır. 

Buna göre, ortak çevre politikası, ihtiyat ilkesi, önleyici tedbirlerin alınması, çevresel zararın kaynağında giderilmesi ve kirleten öder üzerine ilkesi kuruludur. 

Çevre politikası oluşturulurken, müsait bilimsel ve teknik verilerin çeşitli bölgelerindeki farklı koşulların, eyleme geçmenin ya da hareketsizliğin 7 Şubat 1992’de imzalanıp 1 Kasım 1993’de yürürlüğe giren Maastricht Anlaşması ile Avrupa Ekonomik Topluluğunun adı AB dönüşmüştü. Daha sonra kurucu anlaşma, 1 Temmuz 1987’de yürürlüğe giren tek senet, 2 Ekim 1997 tarihinde imzalanarak, 1 Mayıs 1999 tarihinde yürürlüğe giren Amsterdam Anlaşması ve 26 Şubat 2001 tarihinde imzalanıp, 1 Şubat 2003 tarihinde çalışmaya giren Nice Anlaşması ile son biçimini aldı.

Topluluğun ekonomik ve sosyal gelişimi ile Birlik içindeki bölgelerin dengeli gelişiminin daha da çok dikkate alınacağı üye ülkelerin, çevre sorunlarının çözümü konusunda üçüncü ülkeler ve uluslararası örgütlerle işbirliğine gitmesinden söz edilmektedir. İçeriği kurucu anlaşmalar ve çevre eylem programları ile biçimlenen AB çevre politikasının ana ilkelerini henüz yürürlüğe girmemiş olan Avrupa Anayasasında da bulabiliriz. 

Çevre politikalarının gelecekte

her ne kadar üye ülkelerce kabul edilip bağlayıcı bir tüzel belge haline gelmemişse de, Anayasanın çevreyle ilgili bölümünü incelemek, AB alacağı olası yönünde görmede kolaylık sağlayabilir. 

Anayasanın çevreyi ilgilendiren maddelerine bakıldığında, ortak çevre politikasında kökten bir dönüşümün öngörülmediği, yukarıda sözü edilen kurucu anlaşmalardaki ilkelerin yinelendiği anlaşılacaktır. Buna göre AB çevre politikası, çevre kalitesinin muhafaza edilmesi, korunması ve geliştirilmesi insan sağlığının korunması da, doğal kaynaklardan ussal ve uygun biçimde yararlanılmasıdır. 

AB çevre politikası

Bölgesel veya dünya çapında çevre sorunlarının üstesinden gelebilmek için uluslararası düzeyde tedbirlerin teşvik edilmesi hedeflerinin gerçekleştirilmesine Anayasaya göre, Birliğin çeşitli bölgelerindeki durumların farklılığını dikkate alarak, ileri düzeyde bir koruma hedefler. Bu politika, ihtiyat ilkesine ve engelleyici tedbirlerin alınmasına, çevresel zararın kaynağında giderilmesine ve kirleten öder ilkelerine dayanır. 

Çevre koruma: 

Gereklilikleri Anayasada ayrıca, bütün politika alanlarına dahil edilmesi gerektiği belirtilmektedir. Birlik tarafından alınan önlemlerin üye ülkeler tarafından finanse edilip uygulanacağı da kati bir biçimde kurala bağlanmıştır. Bu arada, Anayasada çevrenin ortak yetki alanlarından olarak düzenlendiğini de eklemek gerekir. 

Gelişim doğrultusuna yukarıda özetle kapsamlı bir biçimde yer almamakta, yalnızca, dayanılan temel ilkelerden söz edilmektedir. AB çevre politikasını biraz daha yakından tanımak, geçirdiği evrimi daha iyi anlamak için, çevre eylem programlarına bakmak gerekecektir. Kurucu anlaşmalardan biri olan Roma Anlaşmasında bu yönde bir zorunluluk olmamasına karşın, 1973 yılında başlar.

Çevre Eylem Programları

İlerideki yıllar için bir yol haritası olacak biçimde hazırlanmıştır. Bundan önce de kimi çevre sorunları için yasal düzenlemelere gidilse de, Birliğin iyi bir çevre politikası oluşturmasının başlangıcı olarak ilk programın yayımlandığı 1973 yılını göstermek yanlış olmayacaktır. 

İzlenen Yollar

Bağlayıcılıkları bulunmamasına karşın, iki önemli işlevi yerine getirdiği söylenebilir: Programlar Birlik çapında izlenecek politikaların ana ilkelerini meydana koymakta, gelecekteki yasal düzenlemeler için ileriye yönelik yol göstericilik yapmaktadır. 

Programların, kamuoyunda gündeme gelen yeni sorunların tartışılme ve yeni politika önerilerinin ortaya konulmasına olanak yarattıklarını da belirtmek gerekir. Her bir program incelendiğinde, dönemde başkaca sorunların ve müzakerelerin öne çıkarıldığı görülecektir. 

Çevre sorunları alanında izlenecek ortak politikaları ve uygulamada dayanılacak ilkeleri saptamak amacıyla, tertiplenen çevre eylem programının başlangıç yılı 1972'dir. Bu zamanda bir çevre eylem programı hazırlanmasında aynı yıl Stockholm’de gerçekleştirilen İnsan Çevresi Konferansının önemli payı bulunmaktadır. Topluluğun çevre politikalarının genel amacının, insanların yaşam kalitesini, yaşadıkları çevreyi ve yaşam koşullarını geliştirmek olarak açıklayan Programın Stockholm Konferansında benimsenen ilkeler doğrultusunda belirlendiği anlaşılmaktadır. 

Kirliliğin Önlenmesi 

Çevresel kaygıların bütün planlama ve karar verme süreçlerine dahil edilmesidir. Kirleten öder ilkesinin kabul edilmesi, AB politikalarının gelişmekte olan ülkeler üzerindeki etkisinin dikkate alınmasıdır. Uluslararası işbirliğinin geliştirilmesi, çevre bilincini artırmak için eğitsel etkinliklerin destek edilmesi, en uygun düzeyde eyleme geçmenin sağlanması (yerel, bölgesel ulusal, AT, uluslararası), tüm üye ülkelerdeki bütün bunlar geçerli olmalıdır programları uyumlu çevre 

Programda aşağıda sayılan genel ilkelerdir. 

O sürede gündemde olan, zehirli atıklar, uluslararası nehirlerin kirliliği, üretim bölgelerinin denetlenmesidir. Deniz kirliliği, radyoaktif atıklar gibi kimi çevre sorunlarına karşı politikalar da geliştirilmiştir. Dünyada yaşanan büyük enerji bunalımı yıllarında gerçekleştirilen ikinci programın ilk programın devamı niteliğinde olduğu söylenebilir. Çevre sorunlarının çözümü için getirilen politika önerileri beş başlık altında yer almıştır: Topluluğun çevre politikası ve hedefleri, kirliliğin ve seslerin azaltılması, toprağın, çevrenin ve doğal kaynakların zarar vermeden kullanımıdır.

Çevreyi korumak ve geliştirmek 

için harekete geçilmesi, uluslararası alanda Topluluğun rolü. Ortak çevre politikasının dayandığı ilkeler ise şöyle belirlenmiştir. Kirliliğin kaynağında önlenmesi, planlama ve karar verme süreçlerinde çevre boyutunun en erken aşamada dikkate alınması, tabii kaynakların yönetimi bilimsel ve teknolojik araştırmaların desteklenmesi, kirleten öder ilkesinin sürdürülmesidir. Devletlerin etkinliklerinin diğer bir devletin çevresine zarar vermemesi, gelişmekte olan ülkelerin durumlarının dikkate alınmasıdır. 

Uluslararası işbirliğinin geliştirilmesi, özellikle bireylere çevre bilincinin yaygınlaştırılmasıdır. Program, yayımlandığı dönemin çevre sorunlarını yansıtır biçimde kirliliğin giderilmesine de, suyu içme özellikla deniz ve hava kirliliğine odaklanmaktadır. Benimsenen ilkelerden de anlaşılabileceği gibi yeni program öncekinin dayandığı temeller üzerine kurulmuştur; bu yönden yeni bir yaklaşım getirilmediği, yalnızca geçen zaman içerisindeki gelişmelerin değerlendirmeye alındığı görülmektedir. AT çevre politikasının amacının ilklere göre oldukça geniş bir bakış açısıyla ortaya konduğu görülüyor.